MNISZEK LEKARSKI (MLECZ)

Liście mlecza zawierają witaminę C, witaminę B i prawie tyle witaminy A co marchew. Korzeń mniszka lekarskiego zawiera insulinę, garbniki , żywice i śluzy. Działa żółciopędnie, moczopędnie i wspomaga trawienie. Do celów kulinarnych najlepiej nadają się liście i kwiaty. Z liści sporządza się zupy i sałatki z kwiatów napoje, wino i syropy.

Surówka z mlecza z pomidorami
4 garście młodych liści mlecza, 3 pomidory, 2 małe cebule, kilka liści bazylii, natka pietruszki, 2 łyżki octu winnego, 3 łyżki oleju lub oliwy z oliwek, sól i pieprz.
Liście mlecza umyć i pokroić na kawałki, pomidory umyć i pokroić w dużą kostkę, cebulę w talarki. Bazylię i pietruszkę posiekać na drobno. Z oleju octu soli i cukru sporządzić dresing i zalać surówkę przed podaniem. Doskonała jako dodatek do dań z drobiu i ryb oraz jako przystawka.





POKRZYWA ZWYCZAJNA

Liście pokrzywy to bogactwo witamin i składników mineralnych, zawierają miedzy innymi witaminę C, witaminy B i prowitaminę A, wapń, potas i żelazo, histaminę, garbniki, kwasy organiczne i acetylocholinę obniżającą poziom cukru we krwi. Z młodych liści i pędów można przyrządzać sałatki, omlety, zupę i farsze.

Bułgarska zupa z pokrzyw z ryżem
2 filiżanki posiekanych młodych liści pokrzyw, 3 łyżki oleju, 1 cebula lub pęczek dymki, 1 filiżanka ryżu, papryka w proszku słodka lub ostra, 1 jajo, natka pietruszki.
Drobno posiekaną cebulę zeszklić na oleju, dodać ½ litra wody i pokrzywę, dodać ryż, posolić i gotować na wolnym ogniu ok. 15 minut. Zupę zagęścić rozmąconym jajem i doprawić papryką do smaku. Na koniec posypać natką pietruszki.










STOKROTKA POSPOLITA

Stokrotka zawiera głównie saponiny, garbniki, olejki eteryczne, śluzy, kwasy organiczne, flawonoidy i witaminę C. Stosuje się ją głównie jako dodatek do zup i sałatek lub jako składnik nadzień, sosów i past twarogowych. Polepsza trawienie i pobudza przemianę materii.

Syrop ze stokrotek
500 g kwiatków stokrotki 1 cytryna, 750 g cukru, ¾ l wody.
Kwiaty stokrotki sparzyć wrzącą wodą, dodać pokrojoną cytrynę ze skórką ale bez nasion i pozostawić na jeden dzień. Następnego dnia przecedzić wyciąg, kwiaty wycisnąć, dodać cukier i gotować do zgęstnienia syropu. Wykorzystywać jako dodatek do herbaty w stanach zapalnych dróg oddechowych.







ROSZPUNKA

Roszpunka ma dużą wartość odżywczą i przyjemny, lekko orzechowy smak i zapach. Zawiera duże ilości witaminy C, witaminę A i witaminy z grupy B. Odznacza się tez sporą zawartością fosforu, wapnia i żelaza. Z liści roszpunki przyrządza się doskonałe sałatki i surówki oraz zupy.

Surówka z roszpunki
300 g liści roszpunki, 3 jaja, 1 duża cebula, 1 łyżka octu winnego, 2 łyżki oleju, sól, cukier i pieprz czarny mielony.
Liście roszpunki opłukać, cebulę pokroić w cienkie krążki, jaja ugotować i pokroić w cząstki, z oleju octu i przypraw sporządzić sos. Wszystko wymieszać doprawić do smaku, podawać jako dodatek do dań głównych lub jako przystawkę.





KWIATY I OWOCE BZU CZARNEGO

Sok z owoców bzu czarnego znały już nasze babcie. Znane jest jego dobroczynne działanie w leczeniu przeziębień. Owoc bzu zawiera liczne składniki czynne, w tym kwasy organiczne, witaminę C, witaminy z grupy B, barwniki antocyjanowe, witaminę A, glikozydy i cholinę. Sporządza się z nich napary, soki, nalewki, kompoty i dżemy. Powinno się je jednak spożywać z umiarem gdyż w dużych ilościach mogą powodować biegunki i mdłości. Kwiaty tej rośliny zawierają spore ilości witaminy C, fitoncydów, rutyny, kwasów organicznych i garbników. Podobnie jak owoce w lecznictwie, tak w kuchni można wykorzystać kwiaty bzu czarnego. Sporządza się z nich głównie soki, syropy, napoje oraz wino a także Smaży się w cieście.

Syrop z kwiatów bzu czarnego
10 kwiatostanów bzu, 2 l wody, 2 ½ kg cukru, sok z 5 cytryn.
Kiście bzu wypłukać, usunąć szypułki, sparzyć zagotowaną wodą i pozostawić na 12 h. Wciąg przecedzić, kwiaty odcisnąć, dodać do wywaru cukier i gotować aż się rozpuści. Dodać sok z cytryny. Gorący syrop rozlewać do butelek. Używać głównie do herbaty szczególnie w okresie jesienno zimowym.

BIEDRZENIEC MNIEJSZY

Biedrzeniec zawiera głównie olejki eteryczne, garbniki, saponiny, żywice, pektynę, pewne ilości witaminy A, C oraz potas i wapń. Roślina ta doskonale wpływa na przemianę materii, apetyt, wydzielanie soków żołądkowych. W kuchni stosuje się młode liście zbierane zanim roślina wytworzy kwiaty. Używa się je jako składnik w zupach, sałatkach i surówkach, sosach, jako dodatek do past i twarogów oraz majonezów i masła ziołowego.

Sałatka ziemniaczana z biedrzeńcem
½ kg ugotowanych ziemniaków, 4 jaja ugotowane na twardo, duża cebula, 2 duże garście liści biedrzeńca, 4 łyżki oleju, 2 łyżki białego wina, 2 łyżki octu winnego, 1 łyżka musztardy, sól i pieprz.
Ziemniaki pokroić w kostkę, jajka w średniej wielkości cząstki, cebulę w krążki, liście biedrzeńca drobno posiekać. Wszystko wymieszać. Dodać olej wino i ocet. Doprawić do smaku musztardą, solą i pieprzem. Podawać do smażonej kiełbasy, kotletów i ryby.











CZOSNEK NIEDŹWIEDZI

Cała roślina czosnku niedźwiedziego jest przesycona olejkami eterycznymi, zawierającymi amoniak i siarkę. Ponadto zawiera witaminę C, fitoncydy, goryczki i inne. Skutecznie pomaga w procesie gojenia ran, wspomaga trawienie, reguluje pracę żołądka, łagodzi kurcze mięśni gładkich i niszczy pasożyty jelit. W kuchni stosuje się go jako dodatek do zup i sosów, majonezów, masła ziołowego, jako przyprawa do mięs i dodatek do pieczywa.

Wołowina z czosnkiem niedźwiedzim
½ kg wołowiny przedniej, 50 g masła, 1 cebula, 3 łyżki mąki, garść liści czosnku, 1 łyżka majeranku, sól.
Wołowinę ugotować, następnie pokroić w dużą kostkę. W rondlu roztopić masło, zeszklić na nim pokrojona w drobną kosteczkę cebulę, opruszyć mąką i sporządzić delikatną zasmażkę. Następnie zasmażkę rozprowadzić wywarem z mięsa i gotować przez 20 minut do zgęstnienia. Do sosu włożyć mięso, drobno pokrojone liście czosnku i majeranek, doprawić solą do smaku i dusić przez 5 minut. Podawać z sałatą, ziemniakami lub kluskami kładzionymi.


MACIERZANKA PIASKOWA

Macierzanka to roślina o licznych właściwościach leczniczych, ze względu na duże ilości olejków eterycznych w tym tymolu i terpentyny jest stosowana jako środek leczniczy w zapaleniu oskrzeli, zawartość garbników, flawonoidów, goryczki i składników mineralnych wpływa na układ pokarmowy i nerwowy człowieka. W kuchni stosowana jako dodatek do potraw z mięsa, warzyw, jako składnik zup i sosów oraz omletów i farszów.

Masło ziołowe z macierzanką
50 g masła, 1 łyżeczka posiekanej drobno macierzanki, 1 łyżka posiekanej natki pietruszki i szczypiorku, 1 ząbek rozgniecionego czosnku, 1 łyżeczka posiekanej cebuli, sos sojowy i sok z cytryny (do smaku).
Wszystkie składniki starannie utrzeć, następnie uformować wałek, zawinąć w folię aluminiową i włożyć do lodówki. Krążki masła dodaje się do potraw z mięsa i warzyw lub używa do smarowania pieczywa.







LEBIODKA POSPOLITA

Lebiodka zawiera głównie w swoim składzie olejki eteryczne, garbniki i goryczki. Dzięki temu wpływa na apetyt, jest żółciopędna i działa przeciwbiegunkowo. W starożytności była stosowana w leczeniu zaburzeń układu nerwowego i chorobach płuc. W średniowieczu zaś stosowano ją jako panaceum na bóle żołądka.

Jambalaya z suszoną lebiodką
250 g ryżu, 500 g mięsa wędzonego, 2 cebule, 1 główka czosnku, 2 zielone papryki, 400 g pomidorów bez skórki, 1 łyżeczka słodkiej papryki, 2 łyżeczki suszonej lebiodki, 3 łyżki masła, sól i pieprz, 1 mała papryczka chilli.
Na 2 łyżkach masła zeszklić cebulę, dodać suszone zioła, paprykę, paprykę chilli, rozgnieciony czosnek , pokrojoną w kostkę lub słupki zielona paprykę, pomidory pokrojone na części i dusić do miękkości. W tym czasie ugotować ryż i przesmażyć na patelni z masłem pokrojone w kostkę mięso, następnie wymieszać je z warzywami, doprawić solą i pieprzem do smaku, podawać z ugotowanym ryżem.






TARNINA

Owoc tarniny to jedna z roślin dziko rosnących o doskonałych właściwościach leczniczych. Owoc tarniny to bogactwo naturalnych składników: garbników, witaminy C, witaminy A i witamin z grupy B. Tarnina zawiera spore ilości naturalnych kwasów organicznych, potasu, magnezu, wapnia, pektyn. Zawiera tez amigdalinę która w dużych dawkach jest trująca w małych zaś nieszkodliwa. Owoc tarniny w kuchni wykorzystujemy do sporządzania nalewek, soków, syropów, likierów i kompotów, można też suszyć i marynować owoce. Kwiaty tarniny wykorzystuje się do sporządzania naparów na przeziębienia. Wyciąg z owoców tarniny działa doskonale na biegunki i dolegliwości żołądkowe oraz przeciwdziała chorobom dróg moczowych.

Likier z tarniny
1 kg owoców tarniny, kawałek cynamonu, 5 goździków, ½ łyżeczki startej gałki muszkatołowej, 1 l wódki, syrop cukrowy z ½ kg cukru i 3 filiżanek wody.
Owoce umyć i rozgnieść, włożyć do szklanego balonu i zalać wódką, następnie dodać przyprawy, zamknąć i pozostawić na 10 dni. Po tym czasie owoce należy odcedzić przez płótno i odcisnąć. Do ekstraktu należy wlać przygotowany wcześniej, wystudzony syrop cukrowy, wymieszać i pozostawić na jeden dzień. Po tym czasie likier rozlewa się do butelek ze szczelnym zamknięciem.


DZIKA RÓŻA

Dzika róża (zwana też szypszyną) to niezwykła roślina posiadająca wiele właściwości leczniczych. Owoce dzikiej róży zawierają bardzo duże ilości witaminy C od 500 do 1500 mg na 100 g miąższu, zawierają też witaminę A, witaminy z grupy B, witaminą K, kwas cytrynowy, flawonoidy, barwniki, olejki eteryczne, garbniki, wapń, potas, magnez, żelazo i fosfor. Wykorzystuje się ją do wzmocnienia ścian naczyń krwionośnych, wzmocnienia odporności, łagodzenia zmęczenia i objawów przesilenia wiosenno zimowego oraz poprawy trawienia. Dzięki tak bogatemu składowi owoce dzikiej róży są powszechnie stosowane do produkcji suplementów diety, syropów na przeziębienia i wzmacniających odporność. W kuchni owoce dzikiej róży wykorzystuje się do produkcji zup, sosów, miodów, konfitur, wina, nalewek, syropów, soków, win i przecierów. Z płatków można też przyrządzać dżemy i konfitury.

Konfitura z płatków róży
½ kg płatków róży pachnącej białej lub różowej, 1 kg cukru lub miodu, sok z 1 cytryny, 1 szklanka wody.
Z płatków róży usunąć białe części, posiekać, wymieszać z połową cukru i pozostawić na 1–2 dni. Z pozostałego cukru i wody ugotować syrop, dodać sok z cytryny, płatki różane i powoli gotować, aż konfitura zgęstnieje. Gorącą konfiturą napełniać słoiki, zamknąć i odwrócić do góry dnem. Przechowywać w suchych i ciemnych miejscach.

ROKITNIK

To jedna z roślin dziko rosnących, która podobnie jak dzika róża jest doskonałym źródłem witaminy C (ok. 1500 mg/100g), zawiera spore ilości tłuszczu, prowitaminę A, witaminy z grupy B, rutynę, kwas jabłkowy i winnowy, potas, wapń, żelazo, bor i mangan. Owoce maja kwaśny smak, zapachem zaś przypominają ananasa. W starożytności rokitnik był wykorzystywany jako środek na bóle i dolegliwości żołądka, w stanach ogólnego osłabienia, w rekonwalescencji i w hipowitaminozach i chronicznych stanach zapalnych. Z rokitnika można przyrządzać soki, syropy, kompoty sosy, dodawać świeże i suszone do potraw z mięsa i dziczyzny.

Dżem z rokitnika
1 kg owoców rokitnika, 800 g cukru, jedno opakowanie pektyny owocowej.
Owoce rokitnika opłukać, włożyć do naczynia żaroodpornego, podlać niewielka ilością wody i dusić do miękkości. Dodawać stopniowo cukier i pektynę mieszając aby nie przywarło do dna naczynia. Po zgęstnieniu gorący dżem nalewać do wyparzonych słoików, zamknąć, obrócić do góry dnem i pozostawić do wystudzenia.






JARZĘBINA (JARZĄB ZWYCZAJNY)

Aktywne składniki owoców jarzębiny to głównie kwasy owocowe, garbniki, pektyny, karotenoidy, witamina C i goryczki. Owoce maja działanie delikatnie moczopędne, wspomagają wydzielanie żółci. Ponieważ nasiona zawierają trująca amigdalinę należy spożywać je w umiarkowanych ilościach. Owoc jarzębiny wykorzystuje się do potraw z dziczyzny i mięsa, do sporządzania kompotów, dżemów, likierów oraz do wina i syropów.

Kurczak na dziko z jarzębiną
1 mały kurczak, 50 g słoniny lub boczku, 1 cebula, masło, sól, 2 liście laurowe, 4 goździki, 6 ziaren pieprzu, 6 ziaren ziela angielskiego, szczypta tymianku, szczypta imbiru, 3 łyżki jarzębiny, ¾ szklanki białego wina.
Oczyszczonego kurczaka podzielić na części, obsmażyć na maśle z cebulką pokrojoną w kostkę i słoniną. Następnie posolić, podlać winem, dodać przyprawy i piec w temperaturze 180–200 st. C podlewając sosem wytworzonym w trakcie pieczenia. Gdy mięso jest prawie miękkie wyjąć przyprawy, dodać jarzębinę i piec jeszcze 10 minut. Podawać z ryżem lub innymi dodatkami, polanymi sosem z pieczenia.

CHMIEL

Stosowany w produkcji spożywczej już od wieków, najbardziej znany jako dodatek do piwa, które dzięki szyszkom chmielu zyskuje goryczkę i specyficzny smak. Zawiera lupulinę, witaminy z grupy B, składniki mineralne, olejki eteryczne, żywice i goryczki. Ma właściwości uspokajające i nasenne, poprawia też apetyt. W kuchni wykorzystywany głównie jako składnik sałatek i zup (młode pędy chmielu) oraz jako osobne danie podawane jak szparagi.

Omlet z chmielem
4 jaja, garść młodych pędów chmielu, sól, pieprz, masło, szczypiorek.
Jaja rozmącić z sola i pieprzem. Na maśle obsmażyć pokrojone pędy chmielu, zalać jajem, posypać szczypiorkiem i smażyć z obu stron na rumiany kolor. Podawać jako danie śniadaniowe z pieczywem i warzywami.











MIĘTA

Wszystkie gatunki mięty bez względu na krzyżówki nadają się do celów spożywczych. Zawierają duże ilości olejków eterycznych (w tym mentolu), garbników, goryczki, witaminę C i A, Rutynę, betaninę, kwasy organiczne i inne składniki. Mięta działa żółciopędnie, przeciwzapalnie, jest dobra na biegunki i skurcze, pobudza apetyt. Suszona i świeża mięta jest bardzo rozpowszechniona w kuchni. Dodaje się ja do farszów, sałatek i potraw z mięsa, aromatyzuje się nią napoje, desery oraz wypieki.

Kotlety mielone z soczewicy z miętą
300 g soczewicy, 1 cebula, 2 ząbki czosnku, sól, szczypta ostrej papryki, duża garść posiekanych liści mięty, ¼ łyżeczki pieprzu, ¼ łyżeczki mielonej papryki, ½ łyżeczki curry, 2 jaja, bułka tarta, olej do smażenia.
Soczewicę namoczyć przez kilka godzin w zimnej wodzie, następnie ugotować do miękkości. Zemleć w maszynce razem z cebula i czosnkiem, dodać sól, przyprawy, jajo i ewentualnie tarta bułkę i wymieszać na jednolitą masę. Z masy formować małe kotlety, panierować w rozmąconym jaju i bułce tartej a następnie smażyć na rozgrzanym tłuszczu z obu stron. Podawać z surówkami.




DEREŃ

Owoce derenia od dawna używane w medycynie ludowej oraz w kuchni, są doskonałym środkiem na biegunkę i dolegliwości żołądkowe. Zawierają w swoim składzie duże ilości witaminy C i A, rutynę, magnez, potas i wapń, kwasy jabłkowy i winowy, pektynę i garbniki. W kuchni dereń używa się głównie jako składnik sosów, kompotów, syropów, likierów i win.

Kurczak z sosem dereniowym
Mały kurczak, 100 g wypestkowanych owoców derenia, 2 łyżki masła, 1 cebula, 3 filiżanki wywaru, 2 łyżki mąki pszennej, 3 łyżki przecieru pomidorowego, sól, goździki, ziele angielskie 4 sztuki, 4 ziarna pieprzu, 1 liść laurowy, 1 łyżka cukru, 50 g migdałów, 50 g rodzynek.
Kurczaka ugotować do miękkości, usunąć kości i pozostawić w ciepłym miejscu. Na maśle zeszklić cebulę pokrojona w kostkę, opruszyć ją mąką i sporządzić zasmażkę. Rozprowadzić ją wywarem, dodać przecier pomidorowy, przyprawy i gotować do zgęstnienia. Dodać owoce derenia, cukier, obrane i posiekane migdały, rodzynki i jeszcze chwile gotować. Wyjąć przyprawy z sosu, kurczaka podzielić na części i na talerzach polać sosem. Podawać z ryżem.

BABKA LANCETOWATA

Jest to prastara roślina lecznicza, od wieków stosowana była w okładach na trudno gojące się rany, opuchlizny i ukąszenia owadów. Napar i syrop z babki działa lekko wykrztuśnie stosowany jest w kaszlu suchym i mokrym. Swoje właściwości babka zawdzięcza zawartości glikozydów i saponin, śluzów, flawonoidów, garbników, witamin A i C, kwasu krzemowego, soli potasu i wapnia. Babka ma lekko gorzki smak dlatego w kuchni stosuje się ja w postaci świeżej jako dodatek do zup i sosów, można ją również smażyć w cieście.

Babka smażona w cieście na słono
20 młodych liści babki, 2 jaja, 3 łyżki mąki krupczatki, 1 łyżka oleju, 1 łyżka wody gazowanej, sól.
Z mąki, jaj, soli i wody sporządzić ciasto, liście opłukać opruszyć w niewielkiej ilości mąki pszennej, następnie obtoczyć w cieście i smażyć na rozgrzanym tłuszczu z obu stron. Podawać z mięsem lub ziemniakami.









SZAŁWIA LEKARSKA

Szałwia od wieków stosowana jest jako roślina lecznicza. Ma silne działanie antyseptyczne, przeciwzapalne i przeciw grzybicze. Szałwia zawiera w swoim składzie witaminy z grupy B, goryczki, olejki eteryczne, garbniki i żywice, składniki mineralne i substancje hormonalnie aktywne. W kuchni stosowana jako świeża i suszona do przyprawiania dań z mięsa, masła ziołowego, zup i sosów.

Zrazy zawijane z szałwią
4 cienkie plastry wieprzowiny, 2 łyżki zmielonej słoniny, 1 ząbek czosnku, sól, pieprz, 4 liście szałwii, 1 marchew, 1 liść laurowy, 1 cebula, szczypta tymianku, olej, 1 łyżka masła, 1 szklanka białego wina.
Płaty mięsa rozbić tłuczkiem, posmarować słoniną, nałożyć na każdy po listku szałwii, posypać solą i pieprzem i zawinąć używając do spięcia wykałaczki. Zwinięte zrazy obsmażyć z każdej strony na patelni z tłuszczem, razem z cebula i marchewką pokrojoną w wiórka. Następnie dodać przyprawy, podlać wszystko winem i dusić na wolnym ogniu, aż do miękkości, dolewając w czasie duszenia wody w miarę potrzeby. Do miękkich zrazów dodać masło, wyjąć liść laurowy i podawać ciepłe z dodatkami.




LAWENDA

Lawenda doskonale znana jako składnik kosmetyków, wonnych poduszeczek, które wieszamy w szafach lub w bieliźniarkach, mieszanek do kąpieli itp. W kuchni lawenda jest ceniona ze względu na zawartość olejków eterycznych i garbników. Aromatyzuje się nią octy i oleje, dodaje do potraw z mięsa, dań z grilla i pieczeni.

Olej lawendowy
500 ml oleju słonecznikowego lub oliwy z oliwek z wytłoków, 60 g lawendy w gałązkach.
Umyte i dokładnie osuszone gałązki lawendy zgnieść w rękach lub ścisnąć, umieścić w czystej butelce, zalać oliwą lub olejem tak aby całkowicie zakrywały zioło (inaczej lawenda zgnije), butelkę szczelnie zamknąć i pozostawić na widnym parapecie przez dwa lub trzy tygodnie, co jakiś czas wstrząsając zawartością. Po tym czasie olej przecedzić i wlać do nowej butelki z gałązką lawendy w środku. Trzymać szczelnie zamknięte w ciemnym miejscu. Doskonałe do sałatek, potraw z mięsa i warzyw. Nie nadaje się do smażenia!